Лоиҳаи CASA-1000, ки қарор аст дар оянда бузургтарин пулҳои энергетикии байни Осиёи Марказӣ ва Осиёи Ҷанубӣ шавад, баъди чанд соли таъхир ба марҳилаи ниҳоии худ ворид шудааст. Дар арафаи ба марҳилаи иҷро расидани ин лоиҳа суоли асосӣ ин аст, ки барқ кай ба Покистон мерасад? Посухи боэҳтиёти ин суол чунин аст: Бар асоси нақшаи охирин, низоми CASA-1000 моҳи сентябри соли 2027 ба истифодаи тиҷоратӣ наздик мешавад ва интиқоли барқ ба Покистон пас аз ба анҷом расидани қитъаи афғонии хат имконпазир мегардад.

Сабаби асосии таъхир Афғонистон буд. Қисматҳои Тоҷикистон, Қирғизистон ва Покистон амалан сохта шудаанд, вале пайванди асосии баландшиддати байни Сангтӯда ва Навшера бояд аз қаламрави Афғонистон гузарад. Вазорати энергетикаи Тоҷикистон мегӯяд, ки сохтмони қитъаи афғонӣ соли 2027 ба анҷом мерасад ва инфрасохтори CASA-1000 низ то ҳамон сол пурра ба шиддат пайваст карда мешавад.

Ба симчӯбҳои CASA-1000 кай барқ васл мешавад?

Дар ин гузориш бояд ду сана аз ҳам ҷудо шаванд. Аввал, худи иншооти Тоҷикистон, Қирғизистон ва Покистон кайҳо ба марҳилаи ниҳоӣ расидаанд. Хатти 500-киловолтаи «Датка–Суғд» моҳи марти соли 2025 ба истифода дода шуд. Ба навиштаи “Интерфакс”, сохтмони қисматҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон соли 2025 анҷом ёфт ва Покистон низ бояд корҳои худро дар соли 2026 ба итмом расонад.

Дуюм, ин маънои онро надорад, ки барқ аллакай метавонад аз Тоҷикистон ба Покистон гузарад. Системаи CASA-1000 як занҷири ягона аст. То хатти баландшиддати ҷараёни доимӣ дар Афғонистон ба анҷом нарасад, нерӯи Тоҷикистон ба шабакаи Покистон ба таври тиҷоратӣ ворид шуда наметавонад.

Вазорати энергетикаи Тоҷикистон моҳи марти соли 2026 гуфт, ки Тоҷикистон, Қирғизистон ва Покистон сохтмони иншооти худро анҷом додаанд ва сохтмони қисми афғонӣ бояд соли 2027 ба охир расад. Дар ҳамин санад гуфта мешавад, ки тамоми инфрасохтор то соли 2027 ба шабака пайваст карда мешавад. Аз тарафи дигар, мақомоти Покистон дар моҳи марти соли 2026 гуфтанд, ки ба истифода супоридани системаи “HVDC” ҳоло барои сентябри соли 2027 дар назар дошта шудааст. Аз ин рӯ, барои имрӯз саҳеҳтарин хулоса чунин аст: CASA-1000 бояд соли 2027 пурра ба кор дарояд; интиқоли тиҷоратии нерӯи барқи Тоҷикистон ба Покистон аз ҳамин давра оғоз шуда метавонад, на дар соли 2026.

Барқ ба Ҳиндустон мерасад?

Не: на дар доираи CASA-1000.

Ин нукта муҳим аст, зеро дар баъзе гузоришҳои ҳиндустонӣ CASA-1000 ҳамчун лоиҳаи эҳтимолии пайвастшавии Ҳиндустон ба нерӯи Осиёи Марказӣ баррасӣ шудааст. Аммо Ҳиндустон узви CASA-1000 нест. Чор кишвари лоиҳа Тоҷикистон, Қирғизистон, Афғонистон ва Покистон мебошанд.

Расонаҳои ҳиндустонӣ қаблан хабар дода буданд, ки Деҳлӣ имкони гирифтани нерӯи барқ аз Осиёи Марказиро меомӯзад. Аммо ин як имконияти оянда буд, на қисми шартномаи кунунии CASA-1000. “Business Standard” соли 2014 навишта буд, ки Ҳиндустон мехоҳад имкони воридоти барқ тавассути шабакаи CASA-1000-ро меомӯзад.  Ҳамин тавр, агар савол ин бошад, ки «барқи CASA-1000 кай ба Ҳиндустон мерасад?», ҷавоб ин аст: барномаи кунунии CASA-1000 ба Ҳиндустон барқ намерасонад ва санаи расмии чунин интиқол вуҷуд надорад.

Чаро Покистон ин қадар интизор шуд?

CASA-1000 дар аввал бояд хеле зудтар сохта мешуд. Сохтмони воқеии иншоот аз соли 2018 оғоз шуд, аммо ҷанг ва тағйироти сиёсӣ дар Афғонистон боиси таваққуфи қитъаи асосии хат гардид. Бонки ҷаҳонӣ баъд аз қатъи корҳо дар Афғонистон маблағгузории идомаи лоиҳаро барқарор кард.

Дар Покистон низ масъала танҳо сохтани симчӯбҳо набуд. Истгоҳи табдилдиҳандаи “HVDC” дар Навшера бояд нерӯи ҷараёни доимии аз Афғонистон омадаистодаро ба системаи мавҷудаи ҷараёни тағйирёбандаи Покистон пайваст кунад.

Моҳи июни соли 2026 рӯзномаи покистонии “Dawn” хабар дод, ки Душанбе ва Исломобод барои ҳалли масъалаҳои боқимондаи тиҷоратӣ ва амалиётӣ музокиротро идома медиҳанд.  Ин нишон медиҳад, ки ҳатто баъд аз анҷоми сохтмон, озмоиш, ҳамоҳангсозии шабакаҳо ва бастани масъалаҳои тиҷоратӣ низ барои оғози интиқоли воқеии барқ аҳамият доранд.

Арзиши CASA-1000 чанд аст?

Арзиши ибтидоии лоиҳа тақрибан 1,17 миллиард доллар ҳисоб шуда буд. Бонки ҷаҳонӣ ин маблағро чунин тақсим карда буд:

801 млн доллар — инфрасохтори интиқоли барқ;

30 млн доллар — татбиқи лоиҳа;

70 млн доллар — барномаи дастгирии ҷомеаҳо;

20 млн доллар — хароҷоти экологӣ ва иҷтимоӣ;

145 млн доллар — захираи эҳтиётӣ;

104 млн доллар — андозҳо ва фоизҳо дар давраи сохтмон.

Бо тағйироти минбаъда ва хароҷоти иловагӣ арзиши умумии лоиҳа дар манбаъҳои кунунӣ зиёда аз 1,2 миллиард доллар нишон дода мешавад. Сомонаи расмии CASA-1000 низ арзиши лоиҳаро 1,2 миллиард доллар менависад. Тақсимоти қитъаҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон тақрибан 544 миллион доллар арзёбӣ шудааст.

Аммо ба саволи «то имрӯз чӣ қадар маблағ воқеан сарф шудааст?» рақами ягонаи нави расмӣ барои тамоми чор кишвар дар манбаъҳои дастрас нашр нашудааст. Аз ин рӯ, гуфтани як рақами дақиқ бидуни омехта кардани маблағи қарзҳои тасдиқшуда, шартномаҳо ва хароҷоти воқеӣ дуруст нест.

Дар мавриди Тоҷикистон бошад, Бонки ҷаҳонӣ ҳангоми оғози лоиҳа хабар дода буд, ки кишвар 15 миллион доллар аз буҷети худ барои хароҷоти сохтмон ҷудо кардааст; илова бар ин, Тоҷикистон 45 миллион доллар гранти Бонки ҷаҳонӣ мегирифт.

Тоҷикистон солона чӣ қадар даромад мегирад?

Ин яке аз ҷолибтарин қисматҳои CASA-1000 аст. Тибқи сохтори тиҷоратии лоиҳа, Тоҷикистон бояд тақрибан 3 000 ГВт соат барқро дар як сол ба Осиёи Ҷанубӣ содир кунад. Қирғизистон тақрибан 1 500 ГВт соат содир мекунад. Покистон харидори асосӣ хоҳад буд, дар ҳоле ки Афғонистон ҳам барқ мегирад ва барои транзит маблағ ба даст меорад.

Гуфтаҳои қаблии мақомоти Тоҷикистон ва манбаъҳои соҳавӣ нишон медиҳанд, ки даромади солонаи Тоҷикистон метавонад аз 150 миллион доллар зиёд бошад.  Аммо ин рақамҳоро бояд ҳамчун даромади пешбинишуда, на фоидаи софи буҷет, фаҳмид. Аз маблағи воридшуда хароҷоти истеҳсоли барқ, истифодаи шабака, хизматрасонии қарзҳо ва дигар уҳдадориҳои тиҷоратӣ тарҳ мешаванд. Худи тарҳи CASA-1000 пешбинӣ мекунад, ки даромади содиротӣ барои фаъолияти системаи интиқол, пардохт ба истеҳсолкунандагони барқ, хизматрасонии қарз ва сармоягузорӣ ба бахши энергетикӣ истифода шавад.

Аз ин рӯ, гуфтан, ки «Тоҷикистон ҳар сол 150 миллион доллар суд мегирад», аз нигоҳи иқтисодӣ дақиқ нест. Дурусттар аст бигӯем: лоиҳа метавонад ба Тоҷикистон беш аз 150 миллион доллар даромади солонаи марбут ба содироти барқ ва транзит фароҳам оварад; фоидаи соф аз ин камтар хоҳад буд.

Нақши Роғун дар CASA-1000 чист?

Дар ин ҷо робитаи НБО “Роғун” бо CASA-1000 бештар аз ҳама дар манбаи ояндаи барқ барои содирот аст. CASA-1000 худ нерӯгоҳ нест. Он шабакаи интиқол ва механизми тиҷорати барқ аст. Яъне хатҳо бояд нерӯи барқи мавҷудаи зиёдатии Тоҷикистон ва Қирғизистонро ба бозори Осиёи Ҷанубӣ расонанд. Тарҳи аввалия ҳатто бар он асос ёфта буд, ки нерӯи мавҷудаи нерӯгоҳҳои Тоҷикистон ва Қирғизистон истифода шавад.

Роғун бошад, иқтидори истеҳсоли нерӯи барқи Тоҷикистонро ба таври куллӣ зиёд мекунад. Бонки ҷаҳонӣ моҳи июни соли 2026 гуфт, ки пас аз анҷоми пурра, Роғун метавонад тақрибан 14 400 ГВт-соат дар як сол нерӯи барқи таҷдидшаванда истеҳсол кунад. Ин ҳаҷм баробар ба тақрибан 60 фоизи истеҳсоли имрӯзаи барқи Тоҷикистон мебошад.  Аммо Роғунро набояд мустақиман ҳамчун «нерӯгоҳи CASA-1000» тавсиф кард. Дар ҳуҷҷатҳои лоиҳа CASA-1000 ба истеҳсоли нави барқ вобаста нест; система бояд аз ҳисоби нерӯи зиёдатии мавҷуда кор кунад.  Бо вуҷуди ин, дар дурнамои дарозмуддат Роғун метавонад CASA-1000-ро аз ҷиҳати таъминоти барқ хеле қавитар кунад: ҳар қадар иқтидори тавлиди Тоҷикистон зиёд шавад, ҳамон қадар имкони содироти нерӯи барқ дар фасли тобистон ва истифодаи самараноки шабакаи байналмилалӣ бештар мешавад. Бонки ҷаҳонӣ ҳам таъкид кардааст, ки Роғун ба рушди бозори минтақавии барқ ва содироти нерӯи Тоҷикистон мусоидат мекунад.

Ба симчӯбҳои CASA-1000 соли 2027 барқ медавад

CASA-1000 лоиҳаест, ки қариб як даҳсола аз муҳлати аввалияи худ ақиб мондааст. Аммо дар соли 2026 аксари қисматҳои инфрасохторӣ дар се кишвари ширкаткунанда ба анҷом расидаанд. Нуқтаи ҳалкунанда Афғонистон аст. То хатти “HVDC” дар ин кишвар ба анҷом нарасад, барқ аз Тоҷикистон ба Покистон расида наметавонад. Мақомоти Тоҷикистон анҷоми онро соли 2027 пешбинӣ мекунанд, дар ҳоле ки ҷониби Покистон ҳоло сентябри соли 2027-ро ҳамчун муҳлати интизории ба истифода супоридани системаи “HVDC” нишон медиҳад. Аз ин рӯ, ҷавоби кӯтоҳ ба саволи асосӣ чунин аст: Барқи Тоҷикистон ба Покистон эҳтимолан аз соли 2027 мерасад; барои оғози фаъолияти пурраи CASA-1000 санаи интизории охирин — сентябри 2027 мебошад. Ба Ҳиндустон бошад, CASA-1000 дар шакли кунунӣ барқ намерасонад.

Барои Тоҷикистон ин лоиҳа танҳо як хати барқ нест. Он бозори нав барои нерӯи барқи тобистона, манбаи эҳтимолии беш аз 150 миллион доллар даромади солона ва замина барои истифодаи иқтидорҳои афзояндаи тавлид, аз ҷумла дар оянда нерӯи Роғун, мебошад.

Dialog.tj